Wanneer is een schaakpartij remise en wat betekent dat?

Een schaakpartij kan eindigen zonder winnaar, ook als er nog stukken op het bord staan en beide spelers zetten kunnen doen. Soms ontstaat remise meteen door de stelling; in andere gevallen moet een speler de arbiter om remise vragen. Het onderscheid is belangrijk: wie een geldige claim vergeet, kan doorspelen terwijl de partij volgens hem al gelijk had moeten eindigen. Hieronder lees je hoe de belangrijkste gevallen werken en wat je aan het bord controleert.

Wat betekent remise bij schaken?

Remise betekent dat de partij gelijk eindigt: geen van beide spelers wint. In een gewone partij volgens de FIDE-regels krijgen beide spelers bij een remise een half punt; de partijuitslag is dan ½–½. Er hoeft daarvoor niet altijd een volledig leeg of symmetrisch bord te zijn. De aanleiding kan een afspraak zijn, een patstelling, een positie waarin mat onmogelijk is, herhaling van de stelling, een lange reeks zetten zonder pionzet of slagzet, of een tijdsoverschrijding waarbij mat niet mogelijk is.

De regels zijn vastgelegd in de FIDE Laws of Chess. De officiële Nederlandse vertaling die de KNSB publiceert, gebruikt dezelfde regels. Volgens de Nederlandse vertaling van de FIDE-regels door de KNSB zijn enkele remisegevallen direct geldig, terwijl je voor andere gevallen zelf op tijd moet claimen. Remise is dus niet simpelweg een aanbod dat je tegenstander moet accepteren.

Wanneer eindigt de partij meteen in remise?

Bij pat heeft de speler aan zet geen enkele legale zet, maar staat zijn koning niet schaak. De partij eindigt direct in remise. Dit kan gebeuren wanneer je een tegenstander die weinig stukken heeft insluit, maar hem geen schaak geeft. Controleer daarom vóór je een zet doet niet alleen of de koning veilig is, maar ook of de tegenstander nog een legale zet overhoudt.

Een tweede direct geval is de dode stelling. Dat is een positie waarin geen van beide spelers de koning van de ander via enige reeks legale zetten mat kan zetten. Het gaat om wat volgens de regels nog mogelijk is, niet om wat een speler waarschijnlijk zal doen. Een bekend eenvoudig voorbeeld is wanneer er onvoldoende materiaal over is om mat te zetten, maar het begrip is ruimer dan een vast lijstje materiaalcombinaties.

De spelers kunnen ook remise overeenkomen. Dat kan pas nadat allebei ten minste één zet hebben gedaan. Een aanbod alleen beëindigt de partij niet: je tegenstander moet het accepteren. Weigert die speler, of doet die een zet zonder het aanbod aan te nemen, dan gaat de partij verder. Een speler mag dus niet aannemen dat de partij klaar is zodra hij het woord remise uitspreekt.

Welke remisegevallen moet je claimen?

Bij driemaal dezelfde stelling kan de speler die aan zet is remise claimen. Dezelfde stelling betekent meer dan dat de stukken op dezelfde velden staan: dezelfde speler moet aan zet zijn en de mogelijke zetten moeten gelijk zijn. Rechten zoals rokeren en en passant slaan kunnen daardoor maken dat twee ogenschijnlijk gelijke borden juridisch toch niet dezelfde stelling zijn. De FIDE-regels laten ook toe dat je claimt op basis van de zet die je van plan bent te doen, mits je die correct aankondigt en de arbiter inschakelt.

De vijfde keer dezelfde stelling is anders: dan eindigt de partij automatisch in remise. Je hoeft dus niet te wachten op een claim van een speler. Hetzelfde verschil geldt voor de zettenregel. Na vijftig zetten van iedere speler zonder pionzet en zonder slagzet kan de speler aan zet remise claimen; na vijfenzeventig zulke zetten van iedere speler is de partij automatisch remise. Bij die automatische regel gaat mat voor: als de laatste zet mat geeft, eindigt de partij met mat in plaats van remise.

Volgens de FIDE-regeltekst die sinds 1 januari 2023 van kracht is, zijn de derde herhaling en de vijftigzettenregel dus claimbaar, terwijl de vijfde herhaling en de vijfenzeventigzettenregel automatisch gelden. Een onjuiste claim kan gevolgen hebben: de arbiter laat de partij doorgaan en voegt twee minuten toe aan de resterende bedenktijd van de tegenstander. Roep daarom bij een officiële partij de arbiter erbij en onderbreek de klok volgens de procedure, in plaats van zelf de uitslag aan te nemen.

Wat gebeurt er als een speler door de vlag gaat?

Als de bedenktijd op is, verliest die speler normaal gesproken. Er is een uitzondering wanneer de tegenstander de koning op geen enkele mogelijke manier mat kan zetten. Dan is de uitslag remise, ook al is de tijd van één speler verstreken. Dit is een andere toets dan de dode stelling: bij een dode stelling kan geen van beide spelers mat zetten; bij tijdsoverschrijding gaat het erom of de tegenstander van de speler met de gevallen vlag mat kan zetten.

Ga bij een klokincident niet alleen af op het aantal stukken. Een stelling kan met weinig materiaal nog matmogelijkheden bevatten, bijvoorbeeld door hulp van de tegenstander. De relevante vraag is of er een legale reeks zetten bestaat die tot mat leidt. In een wedstrijd beoordeelt de arbiter de situatie; bij informeel spel kunnen spelers de positie samen controleren en de uitslag vaststellen.

Hoe controleer je aan het bord of remise geldt?

Werk de situatie stap voor stap na. Kijk eerst of de partij al direct is geëindigd: is er pat, een dode stelling of een geaccepteerd remiseaanbod? Zo ja, dan hoef je geen zetten of klokstanden meer te tellen. Is dat niet zo, controleer dan of dezelfde stelling vaak genoeg is teruggekomen en of het vereiste aantal zetten zonder pionzet of slagzet is bereikt.

Maak vervolgens onderscheid tussen claim en automatisch einde. Bij de derde herhaling en de vijftigzettenregel moet de speler aan zet correct claimen; noteer of reconstrueer de zetten en roep bij een wedstrijd de arbiter. Bij de vijfde herhaling of vijfenzeventig zetten eindigt de partij automatisch. Eindigt de tijd, controleer dan of mat voor de tegenstander überhaupt mogelijk is. Als je de basisregels nog oefent, helpt leren schaken vanaf het begin om het verloop van zetten en beurten beter te volgen. Voor een jonge speler kun je schaken oefenen met korte spelletjes en na afloop samen bekijken waarom de partij wel of niet remise was.

Een remiseaanbod is niet hetzelfde als een claim: het aanbod vraagt om instemming van de tegenstander, terwijl een geldige claim op een regel berust. Verwissel de begrippen ook niet met bijzondere zetten. Rokade of en passant slaan kan bijvoorbeeld invloed hebben op de vraag of herhaalde posities werkelijk gelijk zijn; de voorwaarden voor rokade en en passant kunnen daarbij helpen. Onthoud vooral welk geval voor je ligt, wie aan zet is en of je een arbiter moet inschakelen. Zo voorkom je dat je een automatische remise mist of een claim indient die nog niet geldig is.