De pion bij schaken bewegen, slaan en promoveren
Twijfel je wanneer een pion één of twee velden mag lopen, of hoe slaan en promoveren precies werkt? Met de regels en concrete bordvoorbeelden kun je elke pionzet controleren.
Door Helena Verhoeven · · 5 min leestijd
Je pionnen staan vooraan en lijken eenvoudig te bewegen, maar juist bij deze stukken gelden bijzondere regels. Een pion loopt recht vooruit, slaat schuin en kan onder specifieke voorwaarden twee velden verplaatsen of en passant slaan. Bereikt hij de overkant, dan promoveert hij.
Hoe beweegt een pion vanaf zijn beginveld?
Een pion gaat één veld recht vooruit, naar een leeg veld op dezelfde lijn. Een lijn loopt van de ene kant van het bord naar de andere; de rijen lopen horizontaal. Voor wit gaat vooruit van rij 1 naar rij 8. Zwart beweegt de andere kant op. De pion kan niet achteruit en springt niet over stukken heen.
Op zijn eerste zet mag een pion één of twee velden vooruit, maar alleen als beide velden vrij zijn wanneer je twee velden kiest. Staat er bijvoorbeeld een witte pion op e2 en zijn e3 en e4 leeg, dan mag hij naar e3 of e4. Is e3 bezet, dan kan hij niet naar e4 springen. Na die eerste zet is een pionzet van twee velden niet meer toegestaan. De FIDE-regels voor pionzetten leggen vast dat zowel de één- als tweevoudige beginzet langs dezelfde lijn gaat en dat de tussenliggende velden vrij moeten zijn.
Een pionzet kan ook niet als het veld waarop de pion terechtkomt bezet is door een eigen stuk of een stuk van de tegenstander. Anders dan een toren of dame ruimt de pion geen obstakel op door erheen te lopen: daarvoor moet hij kunnen slaan, en dat gaat schuin.
Waar en hoe slaat een pion?
Een pion slaat één veld diagonaal vooruit, naar links of rechts, als daar een stuk van de tegenstander staat. Hij neemt dan de plaats van dat stuk in. Een witte pion op e4 kan bijvoorbeeld een zwart stuk op d5 of f5 slaan. Hij mag niet een stuk op e5 slaan, omdat dat recht voor hem staat. Als e5 leeg is, mag de pion er wel gewoon naartoe lopen.
Denk bij elke pionzet aan twee aparte vragen: is het veld recht vooruit vrij, en staat er een tegenstander diagonaal vooruit? Die regels gelden ook wanneer er meerdere pionnen naast elkaar staan. Staat een zwarte pion op d5 en witte pionnen op c4 en e4, dan kunnen beide witte pionnen hem slaan: cxd5 of exd5. De notatie begint bij een pionslag met de letter van de vertreklijn, gevolgd door x en het aankomstveld.
Een gewone pionslag verplaatst de pion naar het veld van het geslagen stuk. En passant is een uitzondering: daarbij eindigt de slaande pion op een leeg veld en wordt de andere pion van een ander veld verwijderd. Controleer dus altijd of de situatie aan de specifieke voorwaarden voldoet.
Wanneer mag je en passant slaan?
En passant betekent letterlijk dat je de pion als het ware onderweg slaat. Het kan alleen direct nadat de tegenstander een pion vanaf zijn beginveld twee velden vooruit heeft gezet. Jouw pion moet al op een aangrenzende lijn staan, op dezelfde rij als de verplaatste pion. Je slaat alsof die pion maar één veld vooruit was gegaan; daarna gaat jouw pion naar het veld waar die tussenstop zou zijn geweest.
Voorbeeld: een witte pion staat op e5. Zwart zet zijn pion van d7 naar d5. Wit mag nu exd6 en passant spelen: de witte pion gaat van e5 naar d6 en de zwarte pion op d5 wordt van het bord gehaald. Wit mag de zet niet naar d5 doen, want d6 is het aankomstveld. Als wit eerst iets anders speelt, is de mogelijkheid voorbij. De Nederlandse FIDE-regels zoals gepubliceerd door de KNSB beschrijven dat deze slag alleen reglementair is op de zet direct na de tweevoudige pionzet.
Niet elke pion naast een pion die twee velden loopt, kan en passant slaan. De pion moet er al naast staan en de verplaatsing moet net zijn gebeurd. Kijk dus naar de vorige zet, niet alleen naar de huidige positie.
Wat gebeurt er als een pion de overkant bereikt?
Een witte pion promoveert zodra hij rij 8 bereikt; voor een zwarte pion is dat rij 1. De pion wordt op dat aankomstveld in dezelfde zet vervangen door een dame, toren, loper of paard van dezelfde kleur. Het nieuwe stuk werkt meteen volgens zijn eigen bewegingsregels. De pion blijft dus niet staan als pion, en je hoeft niet te wachten tot een volgende beurt.
Voorbeeld: een witte pion op a7 loopt naar het lege veld a8 en promoveert. Je kunt kiezen voor a8D (dame), a8T (toren), a8L (loper) of a8P (paard). Staat er een zwart stuk op a8, dan kan de pion op a7 niet recht vooruit: dat stuk blokkeert de zet. Een pion kan wel diagonaal slaan en op het aankomstveld promoveren. Bijvoorbeeld: een witte pion op g7 kan een zwart stuk op h8 slaan en promoveren op h8.
Promoveren naar een dame is gebruikelijk, maar niet verplicht. Een paard kan in een bepaalde stelling nuttiger zijn, bijvoorbeeld doordat het direct een aanval of schaak geeft. Ook een toren of loper is toegestaan. De keuze is niet afhankelijk van welke stukken eerder zijn geslagen: je mag bijvoorbeeld een tweede dame op het bord krijgen. De FIDE-regels bepalen dat de keuze deel is van dezelfde zet en dat de nieuwe stuksoort onmiddellijk effect heeft. De FIDE-regels over promotie en notatie geven ook voorbeelden van hoe een promotiezet wordt genoteerd.
Hoe controleer je of een pionzet legaal is?
Loop deze controle af voordat je de pion verplaatst:
- Bepaal de richting: witte pionnen bewegen naar rij 8, zwarte pionnen naar rij 1.
- Voor een gewone zet kijk je of het veld recht vooruit leeg is. Voor twee velden controleer je ook het tussenliggende veld en of dit de eerste zet van die pion is.
- Voor een slag controleer je of er een vijandelijk stuk één veld diagonaal vooruit staat. Een pion slaat niet recht vooruit.
- Voor en passant controleer je of de tegenstander de aangrenzende pion net twee velden vanaf zijn beginveld heeft verplaatst. De kans bestaat alleen bij je eerstvolgende zet.
- Bereikt de pion de laatste rij, kies dan meteen een dame, toren, loper of paard. Noteer dat het nieuwe stuk direct geldt.
Als je vanaf de basis verder oefent, helpt de uitleg over schaken vanaf nul om pionzetten in het geheel van de spelregels te plaatsen. Een pion kan niet alleen slaan en promoveren, maar kan ook andere stukken ondersteunen of hun route blokkeren. De bewegingen van de loper zijn bijvoorbeeld anders: de loper beweegt diagonaal over meerdere vrije velden, terwijl een pion diagonaal alleen één veld vooruit slaat.
Controleer na je zet ook de positie van beide koningen. Een pionzet is alleen een geldige keuze als je eigen koning daardoor niet schaak blijft staan of schaak komt te staan. Een zet kan dus aan de bewegingsregels van de pion voldoen en toch niet legaal zijn als die de koning aan een aanval blootstelt. Zo controleer je niet alleen of de pion correct beweegt, maar ook of de hele zet volgens de schaakregels mag.
Veelgestelde vragen
Mag een pion achteruit slaan?
Nee. Een pion kan alleen vooruit bewegen en alleen diagonaal vooruit een stuk slaan. Voor een witte pion is dat richting de hogere rijnummers, voor een zwarte pion richting de lagere. Een pion die bijvoorbeeld op e4 staat, kan dus niet achteruit slaan naar d3 of f3.
Mag je promoveren tot een tweede dame?
Ja. Bij promotie mag je kiezen uit een dame, toren, loper of paard in dezelfde kleur. Je bent niet beperkt tot stukken die eerder van het bord zijn geslagen. Als je al een dame hebt, mag je dus toch een extra dame kiezen.
Kan een pion een stuk recht voor zich slaan?
Nee. Een pion slaat alleen een stuk van de tegenstander dat één veld diagonaal vooruit staat. Staat er een stuk recht voor je pion, dan kan de pion er niet overheen en kan hij dat stuk niet slaan. Je moet eerst een andere legale zet vinden.